دعوتهاى اسلام بحث دربارهء اين بود كه از نظر قرآن كريم آيا تاريخ طبيعت مادى دارد يا طبيعت معنوى و يا طبيعتى مزدوج ؟ مىدانيم كه اشياء داراى خاصيتهاى ذاتى مختلف هستند . آن چگونگى ذات اشياء را كه منشأ آثار بالخصوصى مىشود « طبيعت » مىنامند . معنى اينكه طبيعت تاريخ مادى است يا معنوى ، قهراً اين است كه تاريخ به عنوان يك موجود زنده كه حركت مىكند ، تحت تأثير چه انگيزه‌هايى است و چه عواملى هست كه تاريخ و جامعه را به گردش در مىآورند ؟ آيا آن عوامل اصلى مادى هستند يا معنوى ، و يا هم معنوى هستند و هم مادى ، يعنى گاهى عوامل معنوى و گاهى عوامل مادى [ در كار است . ] و در حقيقت بايد گفت آن اهرمى كه تاريخ و جامعه را به حركت درمىآورد چيست ؟ آنوقت در مكتبها و ايدئولوژيها از نوع دعوتى كه در آن مكتب هست و در حقيقت از نوع استراتژى و طريقه و متد و روشى كه در دعوت پيش مىگيرد مىتوان فهميد كه اين مكتب در جهان بينى خودش طبيعت جامعه را يك طبيعت مادى تشخيص مىدهد يا يك طبيعت معنوى و يا يك طبيعتى كه هم مادى است هم معنوى يعنى با دو عامل مىشود او را به حركت درآورد ؟ آياتى كه روى معنويات تكيه كرده است بنابراين يكى از راههايى كه ما مىتوانيم طبيعت جامعه و تاريخ را از نظر اسلام بشناسيم اين است كه ببينيم دعوتهاى اسلام چگونه است ، يعنى آن تكيه‌ها در دعوت اسلام ، آن اهرم يا اهرمهايى كه بر آن فشار وارد مىآورد تا به وسيلهء آن جامعه را به حركت دربياورد چه اهرم يا اهرمهايى است ؟